Enkele dagen geleden hoorde ik op het nieuws dat een commissie een voorstel heeft gedaan om veranderingen door te voeren op het gymnasium. In plaats dat Gymnasium leerlingen verplicht Latijn of Grieks in hun curriculum moeten hebben, krijgen ze voortaan allebei, maar met meer nadruk op cultuur en minder op vertalen (lees meer in Trouw, nrc handelsblad of de pers).
De reden waarom er naar vernieuwing op het gymnasium gezocht wordt, is het feit dat maar erg weinig gymnasiasten voldoendes halen bij hun eindexamens. Kennelijk zitten er dus te veel leerlingen op het gymnasium die daar niet horen. Waarom zitten ze dan toch op het gym?
Het gymnasium heeft aanzien en de scholen die het aanbieden vormen de steeds schaarser wordende blanke enclaves in scholenland. Onze samenleving is triest, de angstigen nog triester.
Maar terug naar het aanzien: Ja toch? Latijn en Grieks, dat is toch zo moeilijk, dan moet je wel een bolleboos zijn als je dat kan! Dat denkt u toch zeker ook? Dat dacht ik tenminste wel, toen ik nog jong was.
Toen ik een jaar of 10 was ging mijn zus naar het gymnasium. Uit de gesprekken die mijn ouders voerden maakte ik op dat dit het hoogst haalbare was wat betref middelbaar onderwijs. Strevertje als ik was, wist ik het meteen: daar moet ik ook heen. Niet om de beste te zijn, maar om het beter te doen dan mijn zus! Zo werkt dat als je jong bent, en de jongste thuis. Niks te maken met intelligentie, of het ver schoppen in het leven, gewoon je zus voorbij streven is het hoogste doel.
(Ok, stiekem wou ik ook wel het hoogst haalbare onderwijs krijgen om de wereld te veranderen, maar dat is een ander verhaal. )
Hoe dan ook, twee jaar later was het mijn beurt. Middelbare school, brugklas met introductie in de klassieke talen. De weg naar het gymnasium lag voor mij open. Gymnasium, het is toch op zichzelf al een mystiek woord? Allerlei beelden doemen op, van vleitige leerlingen wiens hersens op hoog niveau ratelen, edoch soepel gekneed worden, als voorbereiding op latere, veel betalende banen.
Want als 12 jarige kneuter had ik dat wel begrepen: gymnasium halen was echt nuttig! Daarmee kwam je verder. Misschien dat toen al bleek dat ik een wetenschapper in me had, want je ging je vanzelf afvragen waar een ‘dode’ taal dan in vredesnaam goed voor was. En met 1 uur per twee weken zat er al helemaal geen schot in de zaak. En van alleen maar verhaaltjes over Goden pantheons en een Grieks alfabet leren werd ik nou ook niet bepaald wijzer.
Gelukkig begon in de tweede klas het echte werk. Volgens mij hadden we op een gegeven moment iets van vier uur per week grieks en nog eens vier uur per week latijn. Misschien dat ik overdrijf, en misschien dat het al in de derde was. Maar dit waren betere tijden. Woordjes stampen, teksten vertalen, en als beloning voor de moeite een mooi verhaaltje. De grammatica was een crime, maar dankzij latijn heb ik uiteindelijk ook mijn Duits met een voldoende kunnen laten vallen… Maar als klap op de vuurpijl hadden we ook gewoon leuke leraren voor de klassieke talen. Stuk voor stuk unieke, chaotische, ongelooflijk eigenaardige mensen, maar schatten voor wie ik al het zwoegen over had.
En toen sloeg vertwijfeling toe. Er moesten vakkenpakketten gekozen worden. Er zijn maar zoveel uren in een week, en er moeten prioriteiten gesteld worden. We leven immers in Nederland. Gelukkig voor mij was mijn zus imiddels ook al met het gymnasium gestopt en had zo de mogelijkheid om athenaeum te doen bij mij geintroduceerd. Ik zeg gelukkig, omdat ik anders waarschijnlijk met mijn domme schapekop halsstarrig had volgehouden dat ik ook best gymnasium kon doen, om alleen maar met een slecht examenresultaat de school te verlaten. Maar zuslief heeft mij voor dit falen behoed, en de weg open gelegd voor een vakkenpakket dat mij grondig zou voorbereiden op een universitaire vervolgstudie (het nieuwe hoogst haalbare aan de horizon).
En nu hoor ik dat dat wat mij zo lief was: vertalen, woordjes stampen, mooie verhaaltjes als beloning zo goed als komt te vervallen als eis voor het behalen van een gymnasium diploma. Een steek in mijn hart.
Maar van de andere kant, waar was het eigenlijk goed voor? Toen ik het studeerde dacht ik echt dat het nut had, maar achteraf bezien heb ik er weinig profijt van. Ja, ik heb de duitse naamvallen beter onder de knie dankzij latijn, maar dat had ik anders wel op een andere manier geleerd. Ja, ik kan nu de tekst op een oud gebouw grofweg vertalen, maar wat heb je daar nu aan? Ja, ik ken een hoop moeilijke woorden, maar de betekenis van hun latijnse stamwoord ken ik niet, alleen de huidige Nederlandse betekenis. En tenslotte: Nee, ik ga niet voor mijn lol oud-griekse boeken in orriginele druk lezen. De Bijbel is toch ook niet voor niks vertaald naar het Nederlands? (zie Statenbijbel)
Dat brengt mij op iets heel anders. Wist U dat veel van de kennis van de Grieken ons berijkt hebben, omdat de Arabieren ze vleitig hebben overgeschreven, vertaald, becommentarieerd en bewaard? Ja, veel Moslims leren tegenwoordig Arabsich om de Qur’an in zijn orriginele vorm te kunnen lezen, maar het is wel dankzij de bloei van de Arabische kunst, cultuur en Wetenschap en hun expansiedrift zo rond het jaar 1000 en ons antwoord daarop middels de kruistochten van rond 1200, wat ons aan de huidige kennis van klassieke talen heeft geholpen (zie ook deze wiki).
Dus toen rees bij mij de vraag, waarom hechten wij zo aan dat Latijn en Grieks? Ja, de Romeinen hebben een deel van Nederland bezet, en zij hebben waarschijnlijk wel de eerste vormen van georganiseerd bestuur, recht en pensioen geintroduceerd (laat staan wegen aangelegd, steden gesticht en wat niet meer). Onze geschiedenis begint ook nog eens min of meer met de opstand der Batavieren, beschreven door een Romijn. Ze hebben vast een hoop innovatiefs uitgevonden en voor elkaar gekregen en aan ons doorgegeven, maar later zijn er toch nog veel belangrijkere uitvindingen gedaan, en zijn er toch ook veel meer en ingrijpendere politieke veranderingen doorgevoerd? Maar er is toch ook geen vak ‘Napoleontisch Frans’, vanwege al zijn verdiensten voor Nederland? Of: ‘Economie volgens de VOC’ of: ‘Hindoe-Arabische Wiskunde’. Ter gedenking ende verheerlijking dezer grondleggers van de huidige kennis, ofschoon wat zij deden reeds lang verworpen ende ontkracht is ende vervangen door nieuw wetenschappelijk inzicht ende innovatieve moderniteit, edoch nogsteeds van het allergrootste belang dat het deel uitmaakt van uw parate kennis ter ontegenzeggelijke verduidelijking dat u een degelijk geschoold ende uitermate intelligent wezen bent.
Een nieuw gymnasium, met meer oog voor cultuur, minder voor vertalen. Een vernieuwd gymnasium, omdat zovelen gymnasium willen doen, maar dat eigenlijk niet kunnen. Wat gaan die jongeren dan leren, vraag ik me af. Wat ik van commentaren op de columns over de veranderingen bij het gymnasium mee krijg, is dat het vertalen van orriginele teksten de kern van de vakken Latijn en Grieks was, en dat cultuur helemaal niet zo van belang was. De deugden die je met vertalen leerde was een zekere denkwijze, (logica ?) argumenteren en de kunst van tekstueel inzicht. Maar wat zouden wij nou echt leren van de Romeinse cultuur, samenleving etc.? Waarom toch blijven steken daar, als er daarna nog zoveel meer is gebeurd wat nog veel bepalender was en meer vormgevend aan onze huidige samenleving?
Ik heb een heel ander voorstel. Als het Gymnasium wordt ervaren als een opleiding voor de slimsten, de bollebozen die de wereld zullen besturen en grootse ontdekkingen zullen doen, waarom laten we het Grieks en Latijn dan niet los, en gaan we niet juist investeren in vakken waar onze kinderen echt wat aan hebben? Waarom de wiskundige bollebozen uitsluiten van dit hoogst haalbare op de middelbare school, simpelweg omdat ze een rekenknobbel hebben en niet een talenknobbel?
Hierboven noemde ik gekscherend wat (controversiele) onderwerpen voor vakken, maar zouden wiskunde, economie en recht (maatschappij leer?) niet veel interessanter worden als je ze koppelt aan hoe en wanneer in onze geschiedenis wij kennis gemaakt hebben met deze zaken. Hoe wij dat in onze cultuur geincorporeerd hebben, ons eigen gemaakt, en hoe dat ons maakt tot wie we nu zijn? Wat als Gymnasium doen zou betekenen dat je naast rekenen en lezen juist een beetje historisch inzicht mee zou krijgen, en daarnaast zou stampen op een beter begrip en een meer solide basis van de materie waarin onze kinderen zich willen gaan specialiseren na de middelbare school. Misschien dat ze zich dan ook beter weten te identificeren met de maatschappij waarin ze opgroeien, en helpt het hun hun plek te vinden in de woelende wereld om hen heen?
Stel je eens voor dat je Arabische taal en cultuur zou kunnen kiezen op het gymnasium, in plaats van Grieks en Latijn. Hoe zou dat onze samenleving veranderen?
